ارگ بم

آستانه ماهان

 

باغ شاهزاده ماهان ( باغ سالار , باغ حميد آباد )

 

ارگ بم:

ارگ بم يکی از زيباترين و بزرگترين بناهای خشتی جهان محسوب می شود و به شکل قلعه ای پرشکوه بر فراز تپه ای به ارتفاع 61 متر و با مساحت 20 هکتار از لحاظ هيبت ساختمانی بی نظير است.

 

ارگ بم مربوط به قبل از حکومت ساسانی و احتمالاً در دوره اشکانی ايجاد شده و چند حصار و دروازه در اطراف آن وجود داشته است. ساکنين قلعه بم معاش خود را از راه کشاورزی و پارچه بافی می گذرانده اند.

 

زندگی در ارگ از تاريخ ايجاد قلعه تا اواسط دوره قاجاريه (تا 180 سال پيش) بطور مداوم جريان داشته است.

 

مصالح عمده بناهای ارگ چينه , خشت خام و ملات گل رس است که در برخی از قسمتها آجر سنگ لاشه نيز بکار رفته است.

 

مجموعه ارگ بم دارای مسجد جامع , نمازخانه , حسينيه , کاروانسرا , آب انبار , ميدان , مدرسه , حمام , زورخانه و تعدادی خانه های قديمی در بخش عامه نشين می باشد و بخش حاکم نشين نيز ساختمان چهار فصل , اصطبل , سربازخانه و خانه حاکم نشين را شامل می شود.

 

راين:قدمت و سابقه تاريخی راين به دوره ساسانی می رسد. مهمترين اثر تاريخی که گواهی به قدمت کهن اين خطه قلعه يا ارگ راين است. اين مکان با مساحتی حدود 20هزار مترمربع بعد از ارگ بم دومين بنای خشتی کرمان است.نقشه قلعه تقريباً مربع شکل و دارای چندين برج در اطراف است. بنا را حصاری 10 متری دربرگرفته و تنها دارای يک ورودی در جبهه شرقی خود می باشد.

 

با اينکه راين در زمان ساسانيان شهر بزرگی نبوده ولی به واسطه موقعيت جغرافيايی مناسب هم اکنون از رونق بسياری برخوردار است.

 

بادگير چپقی:

 

بنای قديمی که از آن به عنوان بادگير چپقی نام می بريم در واقع باقيمانده يک خانة قديمی به نام خانة آقاسيدعلی اصغر رضوی است که در شهر سيرجان واقع است.

 

اين بادگير از آثار دوران پهلوی است که به لحاظ ارزشهای فرهنگی و هنری که تلفيقی از معماری و صنعت است , بنا گرديده است. بادگير مشهور با شبکه های هندسی منظم آن که در زير بادگير قرار دارد , بر روی فضاهای مستطيل شکل شمالی – شرقی قرار گرفته که هوای اطراف را با عبور از کانالهای تهويه به درون فضاها که در واقع تابستان نشين خانه بوده , می فرستاده است. اين بادگير از آثار منحصر به فرد معماری است و گفته شده که ملهم از دودکش کشتيهای قديمی بوده است. از جمله تزئينات بکار رفته در بنا مجموعه لوله های چپقی شکل بادگير است که دهانه آنها به چهار جهت باز است. بدنة خارجی لوله های بادگير با قطعات کوچک آجرهای هندسی شش ضلعی تزئين شده است.

مقبره پيرمرد خدا:

 

اين مقبره به صورت بنايی منفرد با پلان چهارگوش مربع که در ارتفاع 70/3 متری پلان چهار به هشت

 

تبديل شده و گنبد کوتاه خشتی بر روی آن قرار می گيرد. مصالح بنا خشت خام و ملات گل رس است. تمامی سطوح داخلی با لايه ای از گچ اندود شده و زير گنبد نسبتاً کوتاه و خشتی بنا دو صورت قبر مشاهده می شود , يکی در وسط و ديگری در گوشة غربی. سطوح داخلی بنا دارای تزئينات گچی است که در کنجها و سطوح ديوارهای طرفين بنا به صورت کاربندی يا مقرنس اجرا شده است.

 

مسجد و حسينيه شهر کهنه:

 

مسجد وحسينيه شهر کهنه در يکی از کوچه های قديمی شهربابک قرار دارد و با توجه به شواهد و قراين اين بنا را می توان از ابنية دورة صفويه محسوب کرد. صحن اين مسجد دارای پلان چهارگوش می باشد که در بخش ميانی هر يک از اضلاع آن يک صفة بزرگ در وسط , دو صفة کوچک در طرفين قرار دارد. پوشش سقف تمامی قسمتها به صورت گنبدی و با آجر ساخته شده است.

 

تزئينات بکار رفته در بنا را می توان به دو گروه آجرکاری و گچ بری تقسيم کرد. آجرکاری تنها در قسمت شرقی بام و تزئينات مقرنس گچی در بخش سردر ورودی و محراب وجود دارد.

 

خانه حاج درويش:

 

حاج درويش جد بزرگ خاندان شهابی و رسولی سيرجان و از ارادتمندان رحمت عليشاه (از پيشوايان تصوف) بوده است.خانة معروف به حاج درويش در زمره منازل اعيانی است و علاوه بر منزل مسکونی دارای اصطبل , انبار و حمام می باشد. اين منزل در زمرة ابنية دو ايوانی و دارای اندرونی و بيرونی و يک حياط مستطيل شکل است. دورتادور خانه را حصاری رفيع پوشانده و ورودی اصلی بنا در جبهة غربی است که آمدوشد از طريق يک هشتی صورت می گيرد. خانه فاقد تزئينات رايج و ظرافتهای معمول است. گچ بريهای سقف ايوانها نمونه ای تزئينات اين بنا است که با طرح ترنج و سرترنج در قابهای مستطيل شکل اجرا شده است. اين خانه در نيمة دوم قرن سيزدهم هجری بنا گرديده است

آسياب شهداد:

 

عناصر و شواهد موجود در بنای آسياب چون شيوة پوشش طاق ورودی بنا را به دورة بعد از صفويه نسبت می دهد. آسياب آبی شهداد دارای دو تنوره در جبهة شمال غربی است و آب از کانالهايی که با سنگ و ملات خاک آهک ساخته شده وارد تنورة آسياب می شده است.

 

سردر بنا آجری با طاق جناقی است و طرفين ورودی دو سکو بنا گرديده است. ورودی بنا به دالان طويلی منتهی می شود. طرفين دالان 3 فضا قرار گرفته که انبار غله و اتاق آسيابان بوده است. تزئينات بکار رفته در بنا شامل کاربندی های آجری است که زير گنبد هشتی آسياب اجرا شده , نوارهای هندسی خشتی بکار رفته در برج نگهبانی آسياب نيز از جمله تزئينات موجود در

 

مقبره ميرحيدر (گورخانه):

 

تاريخ گورخانه واقع در دولت آباد و متعلق به دوران صفوی است. اين بنا دارای گنبد دو پوشه و ايوانهای رفيع در دو طبقه می باشد. جبهة خارجی بنا آجری است. مطالب و يادبودهای متعددی در داخل بنا به خطوط خوش و ممتاز نستعليق و نسخ نوشته شده است. داخل مقبره چند سنگ قبر مرمر ديده می شود. اين بنا دارای تزئينات گچ بری است.

 

مقبره پيرجارسوز:

 

تاريخ ساخت اين بنا مربوط به فرن هشتم هجری قمری است و در بردسير و در 43 کيلومتری کرمان قرار دارد. اين مقبره دارای گنبد دو پوشة آجری و پلان مربع شکل می باشد. دردرون بنا تزئينات گچ بری مقرنس کاری و خطوط کوفی ديده می شود. اصل بنا سه طبقه شاخته شده و نمای کلی آن آجر است.

ارگ راين:

 

در جنوب غربی شهر راين و بر بلندی , ارگ راين را احداث نموده اند. اين بنا 20هزار مترمربع مساحت دارد و الگويی از قلعه های مسکونی شهرهای قديم را به تماشا می گذارد. در تاريخ کرمان , از قلعه راين در قرن اول ه.ق. نام برده شده است.

 

عناصر قلعه عبارتند از: ورودی در جبهه شرقی , راسته ای که به هسته مرکزی و خانه های اعيانی راه دارد. اين قلعه همانند ساير قلعه ها بخش عامه نشين و اعيان نشين دارد و فضاهای معماری موردنياز مردم نظير زورخانه , مسجد , اصطبل در آن ديده می شود. مصالح کلی آن خشت خام است.باغ شاهزاده (ماهان):

 

باغ موردنظر در دامنة کوههای ماهانی واقع گرديده است. عبدالحميدميرزا (فرمانفرما) حاکم کرمان , آن را در سال 1297 ه.ق. بنا نموده است.

 

عناصر تشکيل دهنده عبارتند از: ساختمان سردر , ساختمانهای جانبی , ساختمان مرکزی , حمام و خانة زعيم باشی.آب به صورت عنصری غالب در محور باغ در حرکت است. چون باغ مذکور در دامنة کوه بنا شده , به صورت پلکانی اجرا گرديده است. معماری اين بنا تلفيقی است.

آستانه شاه نعمت الله ولی (ماهان):

 

آرامگاه موردنظر در جنوب شرقی شهر کرمان و در شهرستان ماهان واقع شده است. شاه نعمت الله ولی در سال 832 و به قولی 834 ه.ق. در کرمان فوت نموده و در ماهان در ميان باغی مصفا مدفون شده است.هستة اوليه گنبدی منفرد بوده که در سال 840 ه.ق. و به دستور “احمدشاه دکنی” ساخته شده و به تدريج توسعه يافته است و 32000 مترمربع مساحت دارد و از چندين صحن تشکيل شده است.ورودی امروزی از شرق است و اولين صحن آن اتابکی نام دارد که به صحن وکيل الملکی راه دارد. از اين صحن به رواقهای دورة قاجاريه و گنبدخانه و رواق شاه عباسی و صحن حسينيه دسترسی دارد که آخرين صحن آن بيگلربيگی ناميده می شود که به خانة متولی باشی ختم می گردد. اين مجموعه طی شش قرن بنا شده و تداوم معماری ايران را در شش قرن گذشته و به صورت زيبايی به تماشا گذارده است.بيشترين توسعة اين مجموعه در دوران قاجاريه انجام شده و معماران آن (رواق و صحن ميرداماد) استاد “کمال الدين حسين” و بانی آن بکتاش خان , صحن حسينيه “استاد رضا” و بانی آن “عبدالحميد ميرزا” می باشد.صحن وکيل الملکی و رواقها نيز به دستور وکيل الملک اول و دوم در سالهای 1285 ه.ق. بناگرديده است.عناصر تزئينی مجموعه شامل کاشيکاری , کاربندی , مقرنس , گچبری و نقاشی است.

کاروانسرای پاريز:

 

در جبهة غربی بخش پاريز از توابع شهرستان سيرجان ، کاروانسرايی وجود دارد به نام کاروانسرای پاريز. اين کاروانسرا از جمله هفت کاروانسرای ايجاد شده توسط مرحوم آقاسيدهدايت سيرجانی کرمانی است که به روزگار قاجار در اين بخش ايجاد شده است. اين بنا از جمله کاروانسراهای برون شهری مسير سيرجان – رفسنجان است که با پلان چهارضلعی ايجاد شده است و دارای قسمتهای مختلف ازجمله سردر ورودی ، اتاقهای استراحت نگهبانان ، غرفه ها ، ايوانها ، اصطبل ها و بخش شاه نشين می باشد. اين بنا دارای مالک خصوصی است که مدارک آن پس از طرح در جلسة شورای ثبت منطقه ای حوزة جنوب شرق جهت طی مراحل قانونی و ثبت نهايی به سازمان ميراث فرهنگی کشور ارسال شده است.