مسجد جامع:

مسجد جامع کرمان که در کنار میدان شهدا (میدان مشتاق )قرار گرفته و به مسجد جامع مظفری نیز شهرت دارد از جمله  مساجد چهار ایوانی است که دارای سردر رفیع صحن ایوان و شبستان است این مسجددر دوران حکومت امیر مبارزالدین محمد مظفر سر سلسله آل مظفر بنا گردیده است تاریخ بنا در کتیبه سر در اصلی750 هجری قمری ذکر شده است ولی در دوره های بعد الحاقات و تعمیراتی در مسجد صورت گرفته است از جمله مرمت کاشیکاری ایوان بزرگ در زمان وکیل الملک و کاشیکاری ستون ها و لچکی های داخل مسجد و احداث شبستان شمالی در دوره اخیر را می توان نام برد. ارزشمند ترین قسمت بنا کاشیکاری معرق محراب و سردر شرقی مسجد می باشد .

مسجد امام خمینی (ملک)

 

این مسجد که در خیابان امام واقع شده از نوع مسجد چهار ایوانی  و یکی از بزرگترین مسجدهای کرمان میباشد . سابقه تاریخی این مسجد به قرن پنجم هجری و زمان توران شاه سلجوقی می رسد . قسمتهای مختلف مسجد به مرور زمان تعمیر گردیده است به خصوص صفحه اصلی در زمان وکیل الملک(1285 ه.ق)و ایوان شرقی در قرن اخیر بوسیله ی مرحوم دیلمقانی بازسازی شده است . آنچه از قسمتهای اصلی دوره سلجوقیان بر جای مانده  برج

 

آجری ضلع شمال شرقی و سه محراب گچبری شده می باشد

گنبد جبلیه:

 

در مشرق کرمان در امتداد خیابان زریسف به طرف مسجد صاحب الزمان گنبدی سنگی پا بر جاست که به گنبد (کبری) شهرت دارد .پلان گنبد هشت ضلعی و روی اضلاع آن طاق نماهای متعددی به چشم می خورد مصالح به

 

کارگرفته شده در بنا سنگ و گچ می باشد و گنبد آن که الحاقی به نظر می رسد از آجر است .

 

تاریخ دقیق و نحوه کاربرد بنا روشن نیست آنچه که از سبک معماری آن استنباط می شود در اوایل اسلام الهام از معماری ساسانی بنا گردیده است

 

خواجه اتابک:

 

مقبره خواجه اتابک که در محله جنوب شرقی و نزدیک مسجد بازار قرار دارد از بناهای قرن  ششم هجری و از آثار ارزنده سلجوقیان است . نقشه بنا از داخل چهار ضلعی و از خارج به صورت هشت ضلعی میباشد نمای داخلی و خارجی بنا بوسیله گچ بری و آجرکاری منظم تزئین گردیده است مقدار زیادی از گچ بری ها به مرور از بین رفته

 

است از آثار با ارزش بنا خطوط  کوفی با گچ و آجر بر نمای داخلی بناس

مجموعه گنجعلیخان:

 

گنجعلیخان که از حکام مشهور زمان شاه عباس است از سال 1005 تا 1034 هجری قمری بر کرمان فرمان روایی کرد و در زمان فرمانروایی بر کرمان آثار و ابنیه زیادی بنا کرد و در عمران آبادی این منطقه کوششهای فراوانی نموده است

 

از جمله آثارعامالمنفعه ای که از این حکمران مشهور بجا مانده مجموعه گنجعلیخان در داخل شهر و ربا ط زین الدین (کاروانسرای گنجعلیخان) بر سر راه یزد و کرمان   حوض خان بر سر راه کرمان به مشهد وتعدادی قنات در شهر کرمان بوده است. سهمی از درآمد مجموعه و قنوات اختصاص به آستان قدس رضوی داشته است بناهای مذکور در لشکرکشی های آقا محمدخان صدمات جبران ناپذیری دیده است.

میدان گنجعلیخان:

 

محوطه ای به طول 100 وعرض 50 متر که سه طرف آن را بازار احاطه نموده و در چهار سمت میدان حمام آب انبار ضرابخانه و مدرسه قرار گرفته است

 

حمام گنجعلیخان:

 

ورودی حمام در بازار جنوبی واقع شده است این حمام مجموعه ای است از تلفیق هنر معماری و کاربرد مصالح گوناگون با فضایی مناسب .

 

معمار حمام و مجموعه استاد محمد معمار یزدی است . معماری که بحق اوضاع اقلیمی و اقتصادی فرهنگی زمان و محیط خود را می شناخته و در خلق آثار فوق از هنر مندانی چون علیرضا عباسی یاوری جسته است.

 

حمام گنجعلیخان اثریست بدیع با کاشیکاری ها نقاشی ها گچبری ها مقرنس کاری ها و کاربندی ها ی زیبا با به کار گرفتن سنگها و تزئینات سنگی بسیار ظریف با مساحتی حدود 1000 متر مربع .

 

حمام از دو بخش کلی رختکن و گرمخانه تشکیل شده است . در قسمت رختکن با ایجاد قرینه سازی در ایوانها و ایوانچه ها و ستون های سنگی تزئینی فضای مناسبی به وجود آمده است .

 

در بخش گرم خانه قسمت خصوصی از عمومی جدا شده و شبکه آبرسانی منظمی آب را به خزینه و حوضچه های اطراف منتقل می نموده است .

 

یک چال حوض آب سرد با سقفی شبیه خیمه و هشت ستون حمال بر زیبایی حمام افزوده است همچنین دو سنگ مرمر بزرگ در نورگیری گرمخانه دخالت مهمی داشته اند حمام تا 55 سال پیش دایر بوده و از آن زمان تا سال 1328 محل انبار کسبه و اجناس اسقاط در آمده بود و در حالحاظر از جمله جاذبه های توریستی شهر کرمان به حساب می آید .

 

تعمیرات حمم از سال 1328 شروع شده و حمام به صورت موزه مردم شناسی در آمده است .

 

در حال حاظر موزه حمام دارای تعدادی مجسمه و اشیائ با ارزش می باشد .

مدرسه  گنجعلیخان:

 

مدرسه  گنجعلیخان در ضلع شرقی میدان قرار گرفته است . تاریخ بنای آن مطابق کتیبه سر در 1007 هجری قمری است . کتیبه مذکور که بیشتر آن ریخته به خط علیرضا عبا سی خطاط مشهور زمان صفوی است. این سر در دارای مقرنس کاری های بسیار نفیس بوده که در حال حاظر قسمت کمی از آن بر جای مانده است . کاشیکاری نمای داخلی مدرسه که شامل کاشی معلقی و معرق می باشد نمونه های زیبایی از کاشیکاری دوره صفویه به شمهر می رود

 

 

ضراب خانه:

 

ضراب خانهدر ضلع شمالی میدان گنجعلیخانو مقابل حمام قرار دارد . نقشه آن هشت ضلعی و عبارت استاز یک طاق چهار ایوان و چهار غرفه در چهار زاویه . مصالح اصلی بنا آجر و گچ و تزئینات آن گچبری (شامل طرحهای خشتی) است . این بنا از سال 1325 به کمک بانک مرکزی مرمت و بازسازی شد

 

آب انبار:

 

از بناهای دیگر مجموعه گنجعلیخان آب انبار است بنای مذکور در تاریخ 1029 هجری قمری اتمام یافته و گنجعلیخان این آ ب انباررا به اسم پسر خود علیمردان خان نامیده است.

 

مشتاقیه :

 

مشتاقیه به سه گنبد نیز شهرت دارد از آثار دوره قاجاریه می باشد . سه گنبد مزبور بر روی سه مقبره بنام  مشتاق علیشاه و شیخ اسماعیل و کوثر علیشا بنا گردیده است مشتاق علیشاه از متصوفه قرن سیزدهم هجری است که در اواخر زمستان سال 1206هجری قمری سنگسار شد گویند جرم مشتاق این بود که قرآن را با نوای سه تار می خوانده است . گنبدی که بر روی مزار مشتاق قرار دارد در 1260هجری قمری بنا گردیده است . از جمله آثار هنری مقبره فوق کاشیکاری و تزئینات داخل بنای مذکور می باشد

 

مجموعه ابراهیم خان:

 

ابراهیم خان ظهیرالدوله از 1218 تا 1240 هجری قمری در دوره حکومت فتحعلیشاه قاجار حاکم کرمان بوده است . ابراهیم خان که از خویشاوندان نزدیک شاه قاجار بوده در دوران فرمان روایی در کرمان مبادرت به ایجاد یک سری بناهای بسیار ارزنده در مرکز شهر و جنب مجموعه گنجعلیخان نموده است که امروز این بناها یکی از چند مجموعه تاریخی کرمان را تسکیل می دهد این مجموعه عبارت است از بازار حمام  آب انبار  مدرسه و خانه مدرس یا خلوت . این بنای اخیر یادگاریست از ابراهیم خان ظهیرالدوله که بعدها به مجموعه اضافه شده است . مجموعه ابراهیم خان تا حدود زیادی از فضاهای معماری صفوی الهام گرفته و اکنون یکی از مجموعه های با ارزش و زیبای آثار تاریخی کرمان است. که شرح مختصری از آن اینجا آورده میشود

 

بازار ابراهیم خان(بازارزرگری):

 

در انتهای بازار گنجعلیخان بازار زرگری قرار گرفته که به قیصریه معروف است . از ویژگیهای این بازار فضاهای بسیر باز و ارتفاع متناسب آن است در اواسط بازار جلو خان مدرسه و سر در آن قرلر دارد و در طرفین سردر ورودی مدرسه حمام و آب انبارواقع شده است که با کاشیکاری خشتی مزین می باشد و به ویژه کاشیکاری سردر آن درنوع خود بی نظیر است. روی کاشیکاری سر در و کاشیهای داخل مدرسه تاریخهای مختلفی به چشم می خورد قدیمی ترین آنها سال 1232 هجری قمری است که در آخرین کتیبه بر نمای مدرسه نقش بسته است .

 

  • نقشه مدرسه مربع مستطیل است و ساختمان آنرا شاه نشین و محراب ایوانچه و غرفه های اطراف تشکیل می دهند . تز ئینات نمای داخلی مدرسه کاشی هفت رنگ با نقش گل و بو ته گلدان و باغ و مقرنسکاری و گچ بری است .

 

  • ساختمان خلوت تا خانه مدرس که در سال 1298 هجری قمری اتمام یافته بنایی است دو طبقه با بادگیری رفیع و چهار جبهه و از ویژگیهای خانه مدرس سبک معماری تزئینات کاشیکاری و درهای ارسی آن می باشد.

 

  • حمام ابراهیم خان که در کنار مدرسه و بازار واقع است و با جزئی تغییراتی خزینه آن بسته شده و با لوله کشی مناسب از محیط بهداشتی برخوردار گردیده مورد استفاده می باشد.

 

مجموعه وکیل :

 

محمد اسماعیل خان نوری اسفندیاری ملقب به وکیل الملک از سال 1275 هجری قمری بر کرمان حکومت  کرد و در زمان فرمانروایی خویش بناهای زیادی در کرمان تعمیر و بنیاد نهاد که از آن جمله مجموعه وکیل می باشد مجموعه وکیل سامل بازار و کاروانسرا است .

 

مجموعه حاج آقا علی :

 

مجموعه حاج آقا علی نزدیک مجموعه ابراهیم خان واقع و در اواخر قرن سیزدهم هجری ساخته شده است این مجموعه مشتمل است بر مسجد  آب انبار  کاروانسرا و بازار . بانی مجموعه حاج آقا علی  مشهور به زعیم اله است. مسجد حاج آقا علی با الهام  از مسجد  وکیل شیراز بنا گردیده است . دارای چهل ستون سنگی یک پارچه دارد. در دوره اخیر مسجد را توسعه داده و الحاقیات مانند شبستان وسیع در شمال آن  احداث شد.

بافت قدیمی شهر کرمان:

 

شهر کرمان که از شهرهای دوران فئودالی است دارای ساختی متحدالمرکز و شامل سه رکن مهم ربض شارستان و ارگ می شده است .

 

شهرقدیم کرمان که به صورت چهار ضلعی بنا شده بود دارای وسعتی برابر 750*1700 متر مربع بوده است که معادل 297 هکتار (3کیلومترمربع) میباشد.

 

این حصار از آثار سلاطین آل سامان کرمان بوده است که در سال 322 هجری قمری ایجاد شده است و در 832 هجری قمری شاهرخ تیموری آنرا تعمیر نموده است. حد فاصل حصار و بناهای شهر خندقی به عمق 5متر و به عرض 6الی 8 متر قرار داشته است . دیوار قلعه از گل رس بوده و بر جهایی به فاصله 400 متر از همدیگر بحصار متصل بوده اند . علاوه بر این برجها ی شهر دارای شش دروازه بوده است.