معماري رباط و كاروانسرا

 

پيشتر گفتيم كه ساده ترين شكل آسايشگاه‌هاي كنار راه همان ساباط است كه بيشتر استراحتگاه است تا منزل. ساباط سه تا هفت دهانه سرپوشيده دارد كه دو سوي آن تختگاه‌هاي كوچكي به اندازه يك تخت يا نيمكت قرار دارد و اغلب دهانه مياني آن درگاه آب انباري است كه آب خنك و گوارا دارد. رباط و كاروانسرا گاهي بسيار ساده و منحصر به حياط دور بسته است كه حوض يا پايابي در وسط دارد و آخيه و آخور ستوران در زير سكو و ايوان پيشان اتاقها يا كنار صفه‌هاي بيرون است و در نقاط سردسير به جاي حياط گنبد خانه‌اي در ميان دارد و گاه علاوه بر اتاق و ايوان و حياط، باره بند و انبار و بازار و بالاخانه و برج و باروي علافخانه نيز دارند.

 

در دالان كاروانسراهاي باشكوه چند حجره آراسته براي پذيرايي از مسافران نامدار و سرشناس ساخته شده و گاهي بالاي سردر، چند اتاق خوش منظر و مجلل دارد. درباره بند و اصطبل كاروانسرا صفه‌ها و تختگاه‌هايي براي ستوربانان و خربندگان ساخته شده و در مدخل اصطبل اتاقهاي پاكيزه تري هست كه از يك سو به حياط كاروانسرا و از سوي ديگر از ميان رخنه يا روزني درون باره بند را مي نگرد و به نظر مي آيد كه اين اتاقها به سران يا به اصطلاح چاروادارها اختصاص داشته است.

 

كاروانسراهاي شهر كرمان و ساير شهرهاي استان به دلايل تجاري، اقتصادي، سياسي، مذهبي و غيره به وجود آمده اند. هدف از ايجاد كاروانسراها توقف و اتراق موقت به منظور پيدا كردن آمادگي براي ادامه مسير يا بارگيري و باراندازي و دادوستد بوده است. مالكيت كاروانسراهاي استان به شكل دولتي، خصوصي و موقوفه است. براي مثال كاروانسراي وكيل كرمان دولتي، كاروانسراهاي زرتشتيان خصوصي و كاروانسراهاي درون شهري كرمان در اطراف بازار اين شهر پراكنده‌اند و از جمله آنها مي توان به كاروان سراهاي زير اشاره كرد: كاروانسراهاي وكيل، گلشن، حاج آقا عبدالله، ميرزا علينقي، ميرزا حسن، حاج آقاعلي، گنجعلي خان، چهارسوق،هنود، سردار، تيمچه لحاف دوزها، تيمچه كوزه گرها و سراي جر.

 

کاخ چهل ستون

 

باغ چهل‏ستون كه بالغ بر 67 هزار متر مربع مساحت دارد، در دوره شاه‏ عباس اول احداث گرديده و در وسط آن عمارتى ساخته شده و در سلطنت شاه ‏عباس دوم در ساختمان موجود مركزى، تغييرات كلى صورت گرفته است اگرچه انعكاس ستون هاى بيست‏ گانه، تالار چهل‏ستون در حوض مقابل عمارت، مفهوم چهلستون را بيان مى‏كند ولى در حقيقت عدد چهل در ايران، كثرت و تعداد را مى‏رساند و وجه تسميه عمارت مزبور به چهل ستون‏ به علت تعداد زياد ستون هاى اين كاخ مى‏باشد

 

قسمت‌هاي‌ جالب‌ و ديدني‌ كاخ‌ چهل‌ ستون‌عبارتند از:

 

شيرهاي‌ سنگي‌ چهارگوشه‌ حوض‌ مركزي‌، تالار و ازاره‌هاي‌ مرمري‌ منقش‌ اطراف‌ آن – تزئينات‌ طلاكاري‌ سرسراي‌ پادشاهي‌ و اتاق‌هاي‌ طرفين‌ تالار آينه‌ و تابلوهاي‌ نقاشي‌ تالار پادشاهي‌ كه‌ تصويرشاهان‌ صفوي‌ بر آن‌ نقش‌ بسته‌ است – تصوير شاه‌عباس‌ اول‌ با تاج‌ مخصوص‌ و مينياتورهاي‌ اتاق‌ گنجينه – سردر «مسجد قطبيه‌» و سردرهاي‌ «زاويه‌ درِكوشك‌» و آثاري‌ از مسجد «درب‌ جوباره‌» و «مسجد آقاسي‌» كه‌ برديوارهاي‌ ضلع‌ غربي‌ و جنوبي‌ باغ‌ نصب‌ شده‌ است‌. تالار و ايوان‌ اين‌ كاخ‌ در پنجمين‌ سال‌ سلطنت‌ شاه‌ عباس‌دوم‌ بناشده‌ است‌. انعكاس‌ ستون‌هاي‌ بيست‌گانه‌ تالارهاي‌ چهل‌ ستون‌ در حوض‌ مقابل‌ عمارت‌، مفهوم‌ چهل‌ستون‌ را القاء مي‌كننداغلب مورخان نوشته ‏اند كه كاخ مزبور قسمتى از باغ نقش جهان بوده و مقدارى از آن را شاه عباس بزرگ جدا كرده و در وسط آن عمارت كلاه فرنگى سبكى ساخته بوده و جشن و نوروز سال بيست و سوم جلوس خود را در آن محل بر پا داشته است.

 

سپس در زمان سلطنت شاه عباس دوم بر عمارات آن افزوده و كاخ چهلستون بنا گرديد. و در تاريخ يك هزار و پنجاه و هفت هجرى پايان يافت و ماده تاريخ آن را مباركترين بناهاى دنيا گفتند.برخى از مورخان گفته‏اند چهلستونى كه بدست شاه عباس دوم ايجاد گرديد داراى چهل ستون بوده و در هنگام آتش سوزى كه در 21 رمضان سال هزار و يكصد و هيجده (1118) هجرى اتفاق افتاد از پنج ستونى هشت تائى فقط بيست ستون آن باقى مانده و در واقع قسمتى از عمارت و بيست ستون طرفين از جلو سوخته است

 

مسجد نقش جهان

 

اين مسجد كه در ضلع جنوبى ميدان امام قرار دارد در سال 1020 هجرى به فرمان شاه‏ عباس اول در بيست و چهارمين سال سلطنت وى شروع شده و تزئينات و الحاقات آن در دوره جانشينان او به اتمام رسيده است. معمار مهندس آن استاد على‏اكبر اصفهانى و ناظر ساختمان محب‏على بيك الله بوده‏ اند. اين مسجد شاهكارهاى جاويدان از معمارى، كاشى‏كارى و نجّارى در قرن يازدهم هجرى است.از نكات‌ جالب‌ توجه‌ اين‌ مسجد، انعكاس‌صوت‌ در مركز گنبد بزرگ‌ جنوبي‌ آن‌ است‌. ارتفاع‌ گنبد مسجد 52 متر و ارتفاعمناره‌هاي‌ داخل‌ آن ‌48 متر وارتفاع‌ مناره‌هاي‌ سردر آن‌ در ميدان‌ نقش‌ جهان 42 متر است‌. قطعات‌ بزرگ‌ سنگ‌هاي‌ مرمر يكپارچه‌ وسنگاب‌هاي‌ نفيس‌، از ديدنيهاي‌ جالب‌ اين‌ مسجد است‌.

 

مسجد شیخ لطف الله

 

اين مسجد بى‏نظير هم كه شاهكار ديگرى از معمارى و كاشى‏كارى قرن يازدهم هجرى است به فرمان شاه‏ عباس اول در مدت هيجده سال بنا شده و معمار و بناى مسجد استاد محمدرضا اصفهانى بوده است. تزئينات كاشى‏كارى آن در داخل از ازاره‏ ها به بالا همه از كاشى‏هاى معرّق پوشيده شده است. باستان ‏شناسان خارجى در مورد عظمت معمارى اين مسجد گفته‏ اند: «به سختى مى‏توان اين بنا را محصول دست بشر دانست». شيخ‌ لطف‌ الله ازعلماي‌ بزرگ‌ شيعه‌ در لبنان‌ امروزي‌ بود كه‌ به‌ دعوت‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ در اصفهان‌ اقامت‌ گزيد. اين‌ مسجد به‌ منظور تجليل‌ از مقام‌ او و براي‌ تدريس‌ و نمازگزاري‌ وي‌ احداث‌ شد.

 

مسجد شيخ لطف الله‏يكى از زيباترين آثار تاريخى اصفهان كه چشم هر تماشا كننده‏اى را خيره مى‏كند و نسبت به هنرمندانى كه در انجام آن دخيل بوده‏اند به اظهار تحسين و اعجاب وا مى‏دارد مسجد شيخ لطف الله است كه در ضلع شرقى ميدان نقش جهان و مقابل عمارت عالى قاپو واقع شده و به واسطه كاشيكاريهاى معرق داخل و خارج گنبد و كتيبه‏هاى بسيار زيباى خط ثلث كه مقدارى از آنها به خط عليرضاى تبريزى عباسى است از زيبايى و ظرافت كمتر نظير دارد. اين مسجد كه شاهكارى از معمارى و كاشيكارى ايران در نيمه اول قرن يازدهم هجرى است به فرمان شاه عباس اول ساختمان آن شروع شده و سر در زيباى آن در سال 1012 هجرى به پايان رسيده است.