مجموعه گنجعلي خان

از اختصاصات شهرهاي کويري و اطراف آن , يکي اين است که يک سلسه ساختمانها و محلات عمومي تحت عنان ” مجموعه ” در آن شهرها مي توان يافت , مثل مجموعه ابنيه عمادالدين در کاشان , مجموعه ميرچخماق در يزد و مجموعه هاي کرمان.

 

هدف از ساختمان اين سلسه بناها به صورت مجموعه , ظاهرا” تسهيل زندگاني و تربيت آسايش عمومي و تهيه سرويسهاي شهري و بالاخره صرفه جويي در بودجه ساختمان بوده و علاوه برآن تامين آسايش عمومي و امنيت اقتصادي با کوشش و بهاي کمتري صورت پذير مي شده است .

 

از جهت آنکه ايجاد چنين ساختمانهايي محتاج فرصت کافي است طبعا” ساختن اينگونه مجموعه ها تنها در دوران صلح و آسايش عمومي يک شهرستان وعلي الخصوص دوره طولانـــي حکومت يک فــــرد يا يک خانواده امکان پذير مي شده است .

 

شهر باستاني کرمان که تاريخ مدون آن تا دوران اشکاني عقب مي رود (البته پيش از آن نيز داراي قدمت وارزش تاريخي بوده است. ) درحکم نقطه اتصال ميان بنا در درياي عمان و شهرهاي شمالي و غربي کويرهاي جنوبشرقي ايران محسوب مي شود. در واقع کرمان نقطه اتصال راههاي بازرگاني در قديم بوده است .از آن جهت که بارندگي دراين ولايت پهناور (تقريبا” نصف وسعت فرانسه و دو برابر وسعت انگلستان) بسيار اندک است , درآمد اين منطقه از جهت کشاورزي و زمينهاي زير کشت بسيار اندک است. وقسمت عمده درآمد محدود آن بايد از طريق مبادلات تجاري و سيستم راههاي ارتباطي تامين شود. به همين دليل از ارکان عمده اين مجموعه بناها در کرمان , عموما” ايجاد “کاروانسرا” مي باشد . ساختمان ديگري که جزو مسلم و مهم اين مجموعه ها فراه مي باشد , ” آب انبار” بوده است اين آب انبارها مانند آب انبار گنجعليخان چندان ذخيره داشته که مردم شهر مي توانسته اند براي دو يا سه ماه و گاهي شش ماه از جهت مصرف محدود آب به آن اتکا کنند .

 

کاروانسرا ها در واقع زيربناي حکومت و مايه اصلي تسلط مادي برپاکننده ساختمـــان را برشهـــر فراهم مي ساخته و کالاي صادراتي از بازارهاي جمع آوري و دراين کاروانسراها متمرکز و سپس حاصل مي شده و همچنين کاهاي وارداتي بين بازاربيان تقسيم مي شده است .

 

کاروانسراها در واقع زيربناي حکومت و مايه اصلي تسلط مادي برپاکننده ساختمان را برشهر فراهم مي ساخته وکالاي صادراتي از بازارهاي جمع آوري و دراين کاروانسراها متمرکز و سپس حمل مي شده و همچنين کالاهاي وارداتي بين بازاريان تقسيم مي شده است .

 

از جهت تسلط معنوي , معمولا ساختمان ” مدرسه ” و ” مسجد ” نيز جز اين برنامه قرار مي گرفته است. مدرسه اصول فکري خاصي را که حاکم و والي به آن منعقد بوده و سياست اصلي حکومت او محسوب مي شده , تدريس مي کرده و روحانيون بسيار را تربيت مي نموده است.

” حمام ها ” نيز که احتياج عمومي را از جهت نظافت تامين مي کرده , کم و بيش به کمک آب انبار , براي بالا بردن سطح بهداشت وسلامت عمومي يک عامل بزرگ به حساب مي رفته است. ٌ بازار ٌ رابط ميان کاروانسرا (منبع کالاهاي صادراتي و وارداتي ) و مردم عامه و طبقه مصرف کننده به شمار مي رفته است علاوه بر همه اينها مرکز ديد و بازديدها , برخوردهاي اجتماعي , برآورنده بسياري از نيازهاي روحي و معنوي , رتق و فتق امور , اعلان اوامر حکومت و کانون برپايي و شکل گيري بسياري از جنبشهاي سياسي و تاريخي بوده است و از عوامل مهم تجمع مردم براي انجام کارهاي عمومي و ايستادگي و مقاومت عليه مظالم ونابسامانيها به شمار مي رفته و به همين جهت درطي تاريــــــخ از اصناف مقيم بازار ( مانند آهنگر , نجار , قصاب , نانوا و. . . ) به نام و لقب ” شهر آشوب ” نام برده شده است. البته اين هرگز سبب نمي شده که حاکم از منافع بازار چشم بپوشد و آنرا جزء ابنيه اصلي مجموعه خود نگذارد .

 

در طول تاريخ کرمان چند فرمانرواي مقتدر توانسته اند چنين مجموعه هايي بپا کنند.نخستين مجموعه را از ابوعلي محمدبن الياس (322 تا 356 هجري قمري ) نام مي توان برد.دومين مجموعه مربوط به زمان سلجوقيان کرمان (433 تا 584 هجري قمري ) مي شود که ظاهرا” ” قاورد ” پايه گذار آن بوده و پسرش تورانشاه در سال 478 هجري قمري آن را تکميل نموده است. از اين مجموعه بنا تنها مسجد بزرگ آن معروف به ” مسجد ملک ” باقي مانده است.

 

مجموعه هايي نيز از دوران حکومت غزنويان , قراختائيان , سلجوقيان , تيموريان و صفويان در کرمان باقي مانده است مجموعه گنجعليخان , مجموع ابراهيم خان و مجموعه وکيل از مجموعه هاي موجود در کرمان مي باشند. مجموعه مهمي که دراين جا مي خواهيم به آن بپردازيم , متعلق به گنجعليخان حاکم عصر صفوي است. گنجعليخان از حکام مشهور زمان شاه عباس صفوي است که از 1005 – 10034 هجري قمري بر کرمان حکومت کرد و آثار و ابنيه زيادي از خود به يادگار گذاشت و اقدامات اساسي و مهمي دراين شهر انجام داد که مشهورترين آن مجموعه گنجعليخان مي باشد که در مرکز شهر کرمان واقع شده است اين مجموعه شامل بر: ميدان , مدرسه , کاروانسرا , حمام , مسجد , آب انبار و ضرابخانه است .

 

مجموعه گنجعليخان کرمان , مجموعه عام المنفعه اي است که همزمان با شکوفايي اقتصاد عصر صفوي درسالهاي 1007 تا 1029 هجري قمري به سعي ” گنجعليخان ” حاکم وقت کرمان ساخته شده و به همت پسرش ” عليمردان خان ” تکميل گرديده است . اين مجموعه هنوز هم مرکزيت خود را در هسته شهر حفظ کرده است .اين مجموعه از شاهکارهاي معماري و مجموعه اي عالي از آثار عالي از آثار عمراني دوره صفويه محســــوب مي شود و دربناي آنها از وجـــود هنرمنداني چون ” سلطان محمد ” معماريزدي و ” عليرضا عباسي ” خطاط مشهور , استفاده شده است .

 

اين مجموعه شامل ميداني است که مرکز تجمع مردم , برگزاري مراسم جشن و عزا , ابلاغ اعلانات حکومتي , معرکه گيري مرشدان و شعبده بازان و واجدکارکردهاي اجتماعي و اقتصادي بوده است. اين محوطه به ابعاد 50 × 100 متر و به مساحت 500 متر مربع مي باشد که سه طرف آن بازارهاي زيباي مسقف قراردارد و در طرف ديگر آن حجره هاي تجاري واقع شده اند , ضرابخانه در شمال , حمام در جنوب , کاروانسرا يا مدرسه و مسجد در شرق , آب انبار در غرب و دو چهارسوق زيبا در شمال غرب و جنوب غرب ميدان قرا رگرفته اند .دروازه شرقي ميدان گنجعليخان به بازار بــزرگ گشوده مي شود که روبه روي آن حمام گنجعليخان که به ” حمام خان ” معروف است , قرار دارد .

 

از جمله آثار عام المنفعه اي که از اين حکمران مشهور به جا مانده مجموعه گنجعليخان در داخل شهر و رباط زين الدين ” کاروانسرايگنجعلياخان ” برسراه يزد و کرمان , حوض خان برسرراه کرمان به مشهد و تعدادي قنات در شهر کرمان بوده است. سهمي از درآمد مجموعه و قنوات اختصاص به آستان قدس رضوي داشته است. اين حمام که تا نيم قرن پيش داير بوده و براي مدتي متروک مانده يکي از زيباترين و قديمي ترين حمامهاي ايران است که در اوايل قرن يازدهم هجري قمري به فرمان ” گنجعليخان ” ساخته شده و با نام موزه مردم شناسي , پرجاذبه ترين نقطه توريستي کرمان محسوب مي شود.

 

مرمت اين حمام از سال 1347 آغاز گرديد و پس از تعميرات لازم و تغييراتي که در آن داده شد به گنجينه مردم شناسي گنجعليخان تبديل گرديد و درحال حاضر با حدود 1000 متر مربع , فضايي بي نظير را به معرض نمايش مي گذارد .

 

دراين موزه ديدني به کمک مجسمه هاي مومي بسيار زيبا و اشياء و وسايل گوناگون با چگونگي استحکام و آداب و سنن اصيل و گاه فراموش شده مربوط به اين امرپسنديده به نمايش گذاشته شده است . براي ديدار از گنجينه به ياد ماندني مردم شناسي گنجعليخان بايد از سردر زيباي آن شروع کرد جايي که آجرهاي ساده و نيلي , حاشيه اي از سنگ مرمر , نقاشيهاي زيباي سردر و مقرنس بندي زيبا نماي بيروني سردرحمام را در جلوه اي زيبا و با شکوه به نمايش مي گذارد و هر رهگذري را به درون فرا مي خواند. برسردرحمام که بخشي از نقاشيهاي عهد صفوي آن به تازگي مرمت شده , کتيبه شعري به خط نستعليق بر سنگ مرمر حک شده که مصرع آخر آن سال اتمام بنا را با تبديل به حروف ابجد نشان مي دهد.

 

” کسي نداده نشان در جهان چنين حمام ” سال 1020 هجري قمري

 

سردرحمام چنان زيباست که هماهنگي کامل خود را با بازار پرشکوه و ديگر بناهاي مجموعه گنجعليخان حفظ کند بر سقف پرشکوه سردر و در ميان نقاشي هاي زيباي آن نام ” استاد سلطان محمد معماريزدي ” که طراح و معمار همه بناهاي گنجعليخان است به چشم مي خورد.

 

اين حمام مجموعه اي از تلفيق هنرمعماري و کاربرد مصالح گوناگون با فضاي مناسب است , از اين حمام همه فضاها به بلوري تراش خورده مي مانند و همچون جواهري نفيس جلوه مي کنند , نور فضاهاي حمام به طريقي استاندارد از سقف تهيه شده , به نحوي که نورگيرها معمولا” در مرکـــز يا دورادور سقفها جاي گرفته اند و کاملا” با هندسه سقف هماهنگي پيداکرده , اين حمام بنايي است بديع با کاشي کاريها , نقاشيها, گچ بريها , مقرنس کاريها , حجاريها و کاربنديهاي زيبا .

 

اين بنا از چند بخش کلي , سردر ورودي , رختکن , گرمخانه , حاکم نشين و نظافت خانه تشکيل گرديده است .سردر ورودي داراي طاق نسبتا” بلند با تزئين مقرنس بالا بلند و نقاشيهاي زيباي روي آن که تنها قسمت مرکزي نقاشي آن باقي مانده و بر روي ساير قسمتها حدود 70 سال پيش ” ميرزا شکرالله ” نقاشي نموده , نقاشي روي سردر ورودي حمام , تصويرشيطان است که عمــل استاد ” محمد معماريــــزدي” است. مجسمه هاي جالب توجه آن درحالتهاي مختلف در سربينه و گرمخانه نمايش داده شده است .

 

رختکن از 6 غرفه مجزا که متعلق به اقشار مختلف جامعه روزگار خود بودند , تشکيل شده و نورآن از طريق سقف نسبتا” بلندي تامين مي شود.

 

گرمخانه بعد از رختکن و در دو جهت جنوب از طريق راهرويي به هشتي رسيده و سپس با پيچ و خمهاي حساب شده که مانع از خروج هواي گرم و نيز مانع از ديد عموم باشد , به گرمخانه مي رسيم , در قسمت شرق و غرب گرمخانه دو سنگ يکپارچه مرمر سرخ رنگ به شکل محراب نصب گرديده که علاوه برتامين نور و فضا , طلوع و غروب آفتاب را نشان مي دهد .

خزينه داراي دو قسمت آب سرد و گرم بوده ودرکف آن دو ديگ مسين بزرگ نصب گرديده که گرماي آن از طريق تون يا ” گلخن ” که در زير خزينه قرار گرفته و به وسيله بوته هاي بياباني تامين مي شده , همچنين کانالهايي در زير کف گرمخانه قرار دارد که به تون حمام ارتباط دارند .

 

آب حمام از طريق قنات ” شهرآباد” تامين و تا سال 1316 داير بوده است و روش کانال کشي و آبرساني فواره ها بسيار دقيق و براصول هندسي حساب شده بسيار جالب توجه مي باشد. در سال 1355 , حمام گنجعليخان تبديل به موزه شد .

 

اين حمام در حقيقت به صورت نمايشگاهي از اشياء و لوازم حمامهاي سنتي در آمده است و وسايلي چون : انواع زيراندازها , بقچه ها , قطيفه ها , لباسهاي اصيل , قليان , چپق , وسايل حجامت , جاي ليف و صابون , طشت , طاس . . . در آن در معرض ديدعموم قرار دارد .

 

چهارسوق چهارسوق بزرگ گنجعليخان محل تقاطع بازارهاي شمالي , جنوبي و شرقي – غربي است , نماي داخلي آن پس از بازسازي سقف فرو ريخته توسط ميرزا شکرالله که با نقاشيهاي رنگ و روغن در دوره قاجاريه تزئين شده , پوشش و چهره مردم اين دوره را به نمايش مي گذارد سقف چهارسوق بلندين و بزرگترين سقف بازار به شمار مي آيد و به سبک باشکوهي بناشده است. چهارسوق (چهارسو) مسگري نيز در گوشه شمال غربي ميدان واقع شده , بازارهاي مسگري غربي و شمال ميدان را به هم پيوند مي دهد .