پوشش گیاهی استان کرمان

 

 

 

استان کرمان دارای پوشش گیاهی خاص نواحی کویری است. در این منطقه جنگل قابل توجهی وجودندارد و رستنی های آن نیز محدود به برخی گونه های بیابانی و کویری است. رستنی ها ی استان کرمان را درختان ارژن و گز و برخی گیاهانی كه كاربرد دارويی و صنعتی دارند، تشکیل می دهند. برخی از گیاهان چون گل گاوزبان و كتيرا نیز در كوه های شمالی استان کرمان می رويند

 

 

سبك معماري بومي در كرمان

 

 

توجه به طراحي اقليمي ساختمانها از يك سو تامين كننده شرايط حرارتي مناسبتر و آسايش بهتر براي انسان است و از سوي ديگر در مصرف انرژي و صرفه‌جويي در آن تاثير شگرفي دارد. ساكنان هوشمند كرمان در گذشته‌اي دور با فقدان امكانات و وسايل تكنولوژيكي امروزين چنان به اين امر توجه كرده‌اند كه بسياري از ساختها و آفريده‌هاي دست معماران آنرا راه حلهاي استادانه و شايان مطالعه دقيق تلقي مي‌شوند.

 

اساساً شهر كرمان در چنبره‌اي از شرايط طبيعي، جغرافياي حاد، چه در زمستان و چه در تابستان، و زمين شناسي خاص از نظر تغذيه به وجود آمده و طي قرون متمادي براي بقاي خود تلاش كرده است. شايد در ميان شهرهاي كويري و حاشيه كويري ايران، شهر كرمان بيشترين همبستگي و تواضع را در برابر طبيعت، به خصوص شرايط خشن اقليمي، داشته باشد. اين شهر با مشكلاتي چون گرماي تابستان، سرماي زمستان، نوسان بالاي دمايي، خشكي بيش از حد هوا، بادهاي همراه با سوز سرد زمستان و گرد و غبار و گرماي سوزان تابستان مواجه بوده است. به عبارت ديگر اين منطقه اقليمي خشن و ناسازگار داشته كه هيچ گاه روي خوش به ساكنان خود نشان نداده است.

 

در چنين شرايطي، مجموعه هاي مسكوني به عنوان سرپناه انسان در برابر عوامل جوي، نقش خاصي مي‌يابند. در زمينه ميزان تاثير پذيري خانه‌هاي سنتي از شرايط جوي، مطالعات متعددي در سطح كشور انجام گرفته است. با توجه به اينكه وسعت زيادي از كشور ما تحت استيلاي شرايط گرم و خشك آب و هوايي است در اي مناطق الگوهاي معماري سنتي دست نخورده، تقريباً به وفور يافت مي‌شود. از قراين به دست آمده چنين بر مي‌آيد كه آب و هوا تاثير بسيار شگرفي بر ساخت و كالبد شهر كرمان به ويژه مجموعه‌ةاي مسكوني سنتي به جا گذاشته است. معماران قديمي به علت فقدان امكانات تكنولوژيكي امروزين، همواره درصدد سازگاري با شرايط اقليمي بوده‌اند. اما متاسفانه با ورود فرهنگ معماري غربي، ارزان بودن سوختهاي فسيلي، پيشرفت تكنولوژي ساختمان سازي و از خود بريدن فرهنگي موجب شد تا بافت جديد و ناتوان در برابر شرايط جوي شكل گيرد.

 

در حاليكه معماري سنتي كرمان مي‌تواند الگوي شايان توجهي در رعايت اصول معماري جديد اين شهر باستاني باشد. اين شهر از گذشته‌اي دوربنا به گفته افراد مسن اين منطقه، زماني از خشك ساليهاي پي در پي و وقوع طوفانهاي شن و زماني از زمستانهاي سهمگين و نزول برف در رنج بوده است. با توجه به مطالعات اقليمي، شدت گرماي هوا در تابستان گاه به بيش از 40 درجه سانتيگراد مي‌رسد و اين در حالي است كه شدت سرماي زمستان در بعضي سالها به منهاي 20 درجه سانتيگراد نيز رسيده است. گرماي خشك و شديد تابستان نيز با وزش بادهاي تند و سوزان و گاه همراه با غبار شدت مي‌يابد. وجود كوچه‌هاي عميق و باريك و سرپوشيده به خوبي ساكنان شهر را ازآفتاب سوزان و تاثيربادهاي غبارآلود محافظت مي كند. ساباط‌ها بر فراز كوچه‌هاي تنگ و باريك شهر باعث تامين بيشتر سايه بر سطح كوچه‌ها مي‌شوند.

 

كرمان شهري باستاني است كه طي بيش از هزار سال با اين اوضاع مبارزه كرده و سربلد و استوار به زندگي خود ادامه داده است. معماران سنتي هوشمند كرمان مانند ساكنان ديگر نواحي كوير، در ساخت محيط مسكوني خود، اصولي را رعايت كرده‌اند كه علاوه بر فايق شدن بر اوضاع ناموافق محيطي، فضايي بهشت گونه را در دل كوير تفتيده فراهم كرده اند كه تصور آن بسيار دور از ذهن به نظر مي‌رسد.

 

اولين اصلي كه اين مردم به آن واقف بوده‌اند، مساله بازتاب گرماي خورشيد از خاك خشك و سوزان كوير بوده است. به همين دليل شهر خود را در كمربندي سبز و خنك از زمينهاي زراعي و باغها قرار داده‌اند.

 

دومين اصلي كه ساكنان كرمان در ساخت شهر خود به آن توجه كرده‌اند، جهتگيري صحيح مجموعه است. وجود بادهاي ناموافق خشك و سوزان، از نواحي جنوبي و بادهاي سرد و سوزآور از نواحي غربي آنان را بر آن داشت كه شهر خود را در جهت باد مطبوع شمال و شمال غربي قرار دهند.

 

سومين اصل، جلوگيري از نفوذ گرما و سرماي شديد تابستان و زمستان و بادهاي ناموافق به داخل بافت مسكوني بوده است. اين مردم آگاه طي ساليان دراز زندگي در شرايط دشوار، دريافتند كه اگر ساختماها نيز همچون انسانها چنان چه دست به دست هم دهند و با هم متحد شوند، مشكلات سهمگين را از پيش پا برخواهند داشت. به همين دليل بافت مسكوني را به هم فشرده و متراكم ساخته‌اند.

 

چهارمين اصل حفاظت از عابران در داخل مجموعه بوده است. وجود معابر غيرمستقيم، پرپيچ و خم و سرپوشيده بودن بخشهايي از آن، از يك طرف مانع نفوذ بادهاي مزاحم بوده و از طرف ديگر به دليل عمق زياد، بيشترين سايه را تامين كرده است.

 

– پنجمين اصلي كه مردم كرمان به آن واقف بوده‌اند. تامين هواي خنك و مطبوع براي هر واحد مسكوني بوده كه با محفوظ كردن حياط‌هاي عميق و تفس خانه‌هاي به هم فشرده از داخل اين حياط‌ها امكان پذير شده است. حياط‌ها كه از همه طرف با فضاهاي سرپوشيده محصور شده اند، همچون گودالي هواي خنك شب را در خود ته نشين مي‌كنند و در روز گرم مورد استفاده قرار مي‌دهند. عميق بودن اين حياط به سايه دار بودن آن نيز كمك مي‌كند.

 

ششمين اصلي كه مردم كويرنشين كرمان به آن توجه كرده‌اند خشكي هوا و امكا خنك كردن آن به كمك برودت تبخيري آب بوده است. اين آگاهي به صورت استفاده از باغچه و حوض آب و فواره در خانه‌ها جلوه مي‌كند.

 

هفتمين اصل، كشيدن هواي مطبوع حياط و محيط خارج به داخل اتاقهاست. بادهاي شمالي و شمال غربي كرمان از جمله بادهاي مطبوعي هستند كه در تابستان به مدد ساكنان اين شهر شتافته‌اند. معماران بومي كرمان با ابداع زيباترين بادگيرها اين هواي مطبوع را به داخل اتاقها كشيده و بخش تابستان نشين خانه را دلنشين كرده‌اند. از آنجا كه اين بادها در بسياري از موارد با گرماي نسبي نيز همراه بوده، با ساختن حوض‌هايي در قسمت تابستان نشين بادهايي را كه از بادگير عبور مي‌كردند از روي اين آبها عبور مي‌دادند و بدين صورت موجب تعديل درجه حرارت آن مي‌شدند.

 

هشتمين اصل استفاده بهينه از گرماي آفتاب، يا به عبارتي ديگر حفظ فضاي داخلي از گرماي ناخواسته خورشيد در تابستان و بهره‌مند بودن آن از گرماي مطبوع زمستان است. در اين شهر اتاقهاي رو به جنوب شرقي و جنوب بهترين موقعيت را از نظر جذب گرماي خورشيد در زمستان دارند. ضمن اينكه پنجره‌هاي اين اتاقها در اكثر مواقع سرد، آفتاب مطبوع را به داخل اتاق مي‌كشانند.

 

نهمين اصل، حفظ خنكي هواي اتاق در تابستان و حفظ گرماي آن در زمستان است كه در چنين محيط نامساعدي با مشقت فراوان به دست آمده است. آنچه در اين خصوص معماران بومي را به تفكر وا داشته استفاده از مصالح مناسب و در عين حال موجود در منطقه است. استفاده از ديوارهاي خشتي ضخيم و سقف‌هاي به ناچار منحني خشتي، كه تنها مصالح قابل دسترس در كوير بوده است.